İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, başlangıcı tam olarak bilinemeyen ve 11. yüzyıla kadar devam etmiştir. Türkistan'da doğup çok geniş
alanlara yayılmıştır. Türklerin göçebe yaşam tarzının izlerini taşıyan bu edebi dönem yazılı ve sözlü olarak ikiye ayrılır.
Bu dönem Orhun Abidelerinin yapımına kadar sürmüştür.
Bu dönemde edebi ürünler kopuz adlı çalgıyla müzik eşliğinde verilmiştir
Bu dönemin ölçüsü Türklerin milli ölçüsü olan HECE ÖLÇÜSÜDÜR.
Nazım birimi genellikle DÖRTLÜKTÜR.
Dil yabancı dillerin etkisinden uzak saf bir dildir.
Şiirlerde genel olarak yarım uyak kullanılmıştır.
Konu olarak aşk, doğa, ölüm, kahramanlık gibi temalara yer verilmiştir.
Nazım birimi dörtlüktür
Hece ölçüsüyle söylenir
Uyak örgüsü aaab/cccb/dddb... biçimindedir.
Kahramanlık, aşk, doğa gibi konulara yer verilir
sığır ve şölen isimli törenlerde bolca söylenirdi
halk şiirindeki karşılığı koşma, divan şiirindeki karşılığı gazeldir.
Eski Türklerde cenaze töreni olan YUĞ törenlerinde okunan yas şiirleridir.
Nazım birimi dörtlüktür
Hece ölçüsüyle söylenir
Uyak örgüsü aaab/cccb/dddb... biçimindedir.
Halk şiirinde ağıt, divan şiirinde mersiye sagunun karşılığıdır.
Alp Er Tunga sagusu bu türün en önemli örneğidir
Ulusu yakından ilgilendiren, yaşamında derin izler bırakan olayların uzun, manzum, epik biçimde anlatıldığı öykülerdir
Manzum, uzun, anonim ve ilahi bakış açısına sahiptir
Zamanla sözlü iletimden dolayı değişebilir ve olağanüstü olaylara ve kişilere yer verilir
Destanlar geçmiş dönemlere ışık tutar ve tamamıyla olmasa da tarihi olaylar hakkında fikir verir.
Türk Destan Motifleri: Işık, ağaç, maden, kurt, at, altın yay, demir, rüya, kırk, kutsal taş ...
Doğal destanların üç safhası vardır bunlar şu şekildedir :
1) Çekirdek: Olayların gerçekleşmesi ve bunun halk'ta iz bırakma aşamasıdır
2) Oluşum: Ozanların bu öyküleri dilden dile anlatması ve bu öykülerin ağızdan ağıza yayılması
3) Derleme: Yazıya geçirildiği aşamadır
Altay Yakut Dönemi
1) Yaratılış Destanı: Türk destanlarının başlangıcıdır, evrenin yaratılışını anlatır
Saka Dönemi
2)Şu Destanı : Hükümdar Şu'nun İskender'le mücadelesi anlatılır
3)Alp Er Tunga Destanı: Alp Er Tunga'nın İran'la mücadelesi ve kahramanlıkları anlatılır
Hun Dönemi
4)Oğuz Kağan Destanı : Oğuz Kaan'ın(Mete olduğu tahmin edilen Hun hanı) kahramanlıkları anlatılır
5) Atilla Destanı : Attila'nın fetihleri
Göktürk Dönemi
6) Ergenekon Destanı : Türklerin bulunduğu esaretten bir nevruz günü dağı delerek kurtulmaları anlatılır
7) Bozkurt Destanı : Köktürklerin dişi kurttan türeyişleri anlatılır
Uygur Dönemi
8) Türeyiş Destanı : Uygurların bir bozkurttan türeyişi anlatılır
9) Göç Destanı : Çinlilerin oyununa gelen Türklerin kutsal taşı verip uğursuzluğa tutulması ve sonuç olarak göç etmeleri anlatılır
İslamiyet öncesinde bugünkü atasözünün karşılığıdır.
38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmışlardır, bunlardan en önemlileri şunlardır:
a) Bilge Tonyukuk yazıtı
b) Kül Tigin Yazıtı
c) Bilge Kağan Yazıtı
Günümüzdeki kabule göre Türk adının geçtiği ilk yazılı belge ve Türk edebiyatının ilk yazılı ürünü olan Orhun Abideleri Wilhelm Thomsen tarafından okunmuştur. Abideleri bulan ise İsveçli bir subay olan Strahlanberg'dir.
Bu dönemde hem Uygur Türklerinin yerleşik hayata geçmesinin hem de Mani ve Buda dinlerinin etkisi görülmektedir. Yine bu dönem de ilkel bir tiyatro olan Kökünç sergilenmiştir. Bu eserler 14 harfli Uygur alfabesi kullanılmıştır. Bu eserlerden önemli olanları şunlardır:
a) Sekiz Yükmek: Çinceden çevrilmiş bir din kitabıdır
b) Altun Yaruk: Budizm içerikli dini masal-fabl kitabıdır
c) Irk Bitig : Göktürk alfabesiyle yazılmış bir fal kitabı
d) Kalyanamkara Papamkara : Dini bir eserdir